Homo omnis creatura

 Όλη η ζωή της Γης συμπυκνώνεται μέσα μου και, σ’ αυτό τον έρημο
κόσμο, χτυπάει μόνο η δική μου καρδιά. Δεν υπάρχουν πια εποχές, ούτε
κλίματα· η θερμότητα του πλανήτη αυξάνεται συνεχώς και εξουδετερώνε
ι τη θερμότητα του φωτεινού άστρου· η βλάστηση είναι υπερβολική·
περνάω σαν σκιά μέσα από τις ψηλές, σαν δέντρα, φτέρες, πατώντας με
αβέβαιο βήμα στις ιριδίζουσες μάργες και τους πολύχρωμους ψαμμίτες
του εδάφους· στηρίζομαι στον κορμό τεράστιων κωνοφόρων· ξαπλώνω
στη σκιά σφηνοφύλλων, αστεροφυλλιτών και λυκοποδίων που έχουν
ύψος εκατό πόδια. Οι αιώνες κυλούν σαν μέρες! Ξαναζώ προς τα πίσω
τη σειρά των μεταβολών της Γης.

                                                 Ιούλιος Βερν, Ταξίδι στο κέντρο της Γης


Το τρίξιμο του παλιού πατώματος και το προειδοποιητικό νιαούρισμα της γάτας που κατοικεί για χρόνια εκεί, δεν είναι παρά η εισαγωγή στον ιδιωτικό χώρο του Θεόφιλου Κατσιπάνου. Ανεξάντλητο αρχείο καλλιτεχνικών αναφορών, συνάντηση αποσπασμάτων και απομακρυσμένων επεισοδίων της ένδοξης ιστορίας της τέχνης, μοναχικά πορτρέτα του 15ου και 16ου αιώνα συνομιλούν με σύγχρονες διαφημιστικές αφίσες και επιμελώς σκισμένες σελίδες περιοδικών. Εικόνες σπάνιων βιβλίων με μοχθηρές και άγριες όψεις ζώων, δημιούργημα της απύθμενης φαντασίας ρομαντικών και συμβολιστών, βρίσκουν κατάλυμα εκεί ταράζοντας την αρμονία της σιωπής. Φθαρμένα παιχνίδια παιδιών που τα κακομεταχειρίστηκαν, αλλά και κουρασμένες μορφές ηγετών περασμένων μεγαλείων, αγανακτισμένες από τη φλυαρία των θνητών, συγκατοικούν στο φανταστικό χώρο του ατελιέ.

Ο Θεόφιλος Κατσιπάνος, και σε αυτή την ενότητα των έργων του, παραμένει πιστός στη θεματολογία του, στα ετερόκλιτα εκείνα στοιχεία που συνθέτουν τη σύγχρονη ματαιότητα και που δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια αλληγορία του εφήμερου της ζωής, σε όλα εκείνα τα εξαρτήματα που μορφώνουν τη μηχανή που τον μεταφέρει μακριά σε όλες τις ηπείρους, σε όλα τα σημεία της γης ικανά να τροφοδοτήσουν τη συλλογή εικόνων και ερεθισμάτων. Οδηγός και συνοδοιπόρος σε αυτό το ταξίδι, η αστείρευτη περιέργεια ενός νέου καλλιτέχνη που ωριμάζει μέσα από τις δοκιμές και την απόρριψη ανεπαρκών στοιχείων, τις αληθινές προκλήσεις της τέχνης και της ζωής. Έλκεται από το κλασικό, μαγεύεται από τις εποχές που δε φθάρθηκαν, δυσπιστεί για το σύγχρονο, τις προθέσεις και τη διάρκειά του.

Χαμηλώνει σιγά σιγά την ένταση για να ακούσουμε τις σκέψεις του, όσο τα ατμοσφαιρικά δεδομένα που σηματοδοτούν το έργο του    –το φως, ο ήχος των εικόνων, ο χώρος, τα χρώματα– συμμετέχουν στο αέναο παιχνίδι των μεταμορφώσεων, σαν πέπλο που σκεπάζει τη φωτιά. Καφκικός συνεχιστής της λογοτεχνικής παράδοσης των μεταμορφώσεων, ταξιδιώτης που ξεκινά για μια μπωντλαιρική παρά ομηρική περιπλάνηση, χωρίς προορισμό, σκοπό και, κυρίως, επιστροφή, αφήνεται στα χέρια της μυθοπλασίας και τη δίνη που αυτή προσφέρει πρωτίστως στο δημιουργό της. Οι διαφορετικές κλίμακες των ανθρώπων και των αντικειμένων γύρω τους μέσα στο ίδιο το έργο δεν είναι παρά διαφορετικές στιγμές του ονείρου. Ο άνθρωπος, άλλοτε μεγάλος και παντοδύναμος, κυριαρχεί στα κτίσματά του· άλλοτε μικρός και φοβισμένος, αφήνεται στο ρόλο μιας παράστασης που του επέλεξαν να παίζει, σε ένα έργο όπου η αυλαία παραμένει ανεβασμένη και οι ηθοποιοί αναγκάζονται να αλλάζουν επάνω στη σκηνή.

Ένας μυστικός κόσμος μάς αποκαλύπτεται, ένας μεταρομαντισμός μάς περικυκλώνει, πάθη και επιθυμίες μάς περιστοιχίζουν, σκηνικά μυστηρίου στήνονται στη φύση και σε μικρούς πολυεπίπεδους χώρους. Αυτοτελείς ιστορίες μιας παράφρονης πραγματικότητας, αντιμέτωπης με τον εαυτό της και τις πιο κρυφές της δυνάμεις, αποτελούν τη γέφυρα τού εδώ με έναν άλλο εξιδανικευμένο κόσμο. Η εύθραυστη ισορροπία της φύσης με τον άνθρωπο, της επιστήμης με τη θρησκεία εισχωρεί και μας αποκαλύπτεται σταδιακά για να μας υπενθυμίσει τη ρευστότητα των πραγμάτων και των όντων. Η κυκλική σχέση του χρόνου με τον άνθρωπο επαναφέρει εποχές, ανακαλεί μνήμες και γνώσεις, αφήνοντας ίχνη στον καμβά. Η καμουφλαρισμένη μελαγχολία κυριαρχεί στα βλέμματα των πορτρέτων που μαρτυρούν τη βαθιά γνώση και την απόγνωση που αυτή προκαλεί. Ένα βαλς ηλικιών, μια πλήρης αρμονία χρωμάτων, οι απόηχοι άλλων εποχών, ένα «κοντραπούντο» διαθέσεων και συναισθημάτων, η σοβαρότητα του ροκ, η δόνηση του μεσαίωνα, καταγράφουν νοσταλγικά ένα όνειρο ημέρας, το στιγμιότυπο ενός παραμυθιού, ενός μύθου, το πολύμορφο πεδίο δράσης του.

Ο Θεόφιλος Κατσιπάνος μάς εξιστορεί δίχως πολυλογία τα σημεία που τον καθοδηγούν. Η σκέψη σε πλήρη κίνηση, το εσωτερικό των βιβλίων σε απόλυτη εγρήγορση, η αφήγηση βαθιά και εσωτερική δίνει υφή στον κόσμο, χαρακτήρες, τραγικοί και απόλυτοι, κινούνται στο παρελθόν και το μέλλον. Στο έργο Εlixir αποκαλύπτεται η αστείρευτη ανθρώπινη επιθυμία της ανακάλυψης των μυστικών της αιώνιας νεότητας, η οποία καταστρέφει ενώ ταυτόχρονα αναδομεί. Το θαυματουργό αυτό υγρό, η γνώση και η σοφία σφραγισμένη σε ένα μικρό μπουκάλι, αποτελεί το αντίδοτο για τη δηλητηριασμένη σάρκα που κατασπάραξαν τα ανθρώπινα όντα. Ο άνθρωπος τοποθετείται μόνος στο κέντρο ενός σύμπαντος που κατακλύζεται από αινίγματα και φόβους αιώνων, ηλεκτρονικούς κινδύνους, τη ρευστότητα των εικόνων και τη ματαιότητα των νοημάτων τους. Πρόκειται για τον τόπο συνάντησης των όντων εκείνων που η λογική απέρριψε και τα όριά της εξώθησαν. Είναι ο τόπος συνάντησης ενός παράλογου κόσμου όπου αντικείμενα, φόρμες, φυτά και ζώα συγχέονται με τα είδωλα και τα κεκτημένα τους. Ό,τι συμβαίνει είναι μεταμόρφωση και παλμός μέσα σε πελώριους χώρους του χρόνου· είναι η αδιάφθορη ψυχή της αμόλυντης φύσης που ανέχεται την παρουσία των ανθρώπων αλλά προσπαθεί να διατηρήσει μεταξύ εκείνων και της ίδιας την απόσταση που χωρίζει τους θεούς από τους θνητούς.

Το κουνέλι, σύμβολο της γονιμότητας, το ελάφι, σύμβολο της ταχύτητας και της ευκινησίας αλλά και άλλα υβριδικά ζώα, που τα συναντούμε και σε παλαιότερη δουλειά, αποτελούν κομμάτι του εσωτερικού δάσους των κρυφών νοημάτων. Με κάθε κίνηση επιτελείται η ολοκληρωτική κατάκτηση της ψυχής των πραγμάτων και των σκιών τους. Η λογική της μεταμόρφωσης διακατέχει τον καλλιτέχνη, γεγονός που τον οδηγεί, με εξαιρετική ευκολία, στον άρτιο χειρισμό των μορφών, στη μεταμφίεση των προσώπων. Πλάνα διασταυρώνονται, συζητήσεις και φράσεις εισχωρούν στον καμβά, σαν σε ραδιόφωνο που αλλάζει γρήγορα σταθμούς ενώ η μείξη των λόγων στοιχειοθετεί το φωνητικό παζλ των μορφών. Τυχαίες ζαριές καθορίζουν το μέλλον, προσωπεία και μαριονέτες ειδώλων βρίσκουν τη θέση τους δίπλα στα μοντέλα, παιχνίδια που δίνουν μορφή στα παιδικά όνειρα και πόνο στην ενήλικη ζωή συναρμολογούνται στην επιφάνεια, καθρέφτες αποπροσανατολίζουν, σπίτια σαν εύπλαστες μακέτες  από πλαστελίνη αλλάζουν μορφή, εφευρέτες ίπτανται πάνω από τον πλανήτη Γη, η βαρύτητα αναιρείται κι αυτή με τη σειρά της. Οι άνθρωποι μεταμορφώθηκαν σε μικρά ακίνδυνα κατοικίδια για να παραμείνουν για πάντα πιστοί, και σε μικρές πάνινες κούκλες για να είναι πάντα διαθέσιμοι.

Ο Redon αναφέρει στο Ημερολόγιό του την παράξενη μα σοφή συμβουλή που έδωσε μια μέρα ο Κύριος στο κουνέλι: Βλέπεις τούτη την καμινάδα; Σου λέει κάτι; Εμένα μου φέρνει στο νου κάποιο θρύλο. Αν έχεις τη δύναμη να την παρατηρήσεις σωστά και να την κατανοήσεις, σκέψου το πιο περίεργο, το πιο παράξενο θέμα· αν βασίζεται κι αν παραμένει στα όριά της, τα όνειρό σου θα πραγματοποιηθεί. Εκεί βρίσκεται η τέχνη .


Μάρθα Χαλικιά
Ιστορικός Τέχνης 


À soi-même, Journal d’O. Redon, Παρίσι, 1922, σελ. 126